जेनेरिक औषधे विरुद्ध ब्रँडेड औषधे : एक संघर्ष

कोणत्याही देशाच्या आरोग्य व्यवस्थेत औषधनिर्मिती (Pharmaceutical) उद्योगाची महत्त्वाची भूमिका असते. भारताचा औषधनिर्मिती उद्योग सुमारे 41 अब्ज डॉलर इतक्या मूल्यासह जगात तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. फार्मा कंपन्या जेनेरिक औषधे तसेच ब्रँडेड औषधे तयार करतात. आपण सर्वजण ब्रँडेड औषधांबद्दल जाणतो आणि ती वापरतो; परंतु आपल्यातील बहुतेकांना जेनेरिक औषधे म्हणजे काय आणि ती ब्रँडेड औषधांपेक्षा कशी वेगळी आहेत, याची कल्पनाही नसते. अमेरिकेत ग्राहकांना प्रामुख्याने जेनेरिक औषधांची चिठ्ठी दिली जाते. एका अहवालानुसार, अमेरिकेत डॉक्टर जेवढी औषधे लिहून देतात त्यापैकी 90% औषधे जेनेरिक असतात. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे यापैकी एकतृतीयांशपेक्षा जास्त औषधे भारतात तयार झालेली असण्याची शक्यता असते. परवडणारी जेनेरिक औषधे मोठ्या प्रमाणावर तयार करण्याच्या क्षमतेमुळे भारताला “जगाची औषधांची पेटी” अशी ओळख मिळाली आहे.

जेनेरिक औषधे ब्रँडेड किंवा पेटंटेड औषधांपेक्षा तब्बल 90% पर्यंत स्वस्त असू शकतात. पण, किंमत हा एकमेव फरक आहे का? ही औषधे खरंच वेगळी आहेत का? जेनेरिक औषधे स्वस्त असण्यामागचे कारण म्हणजे ती तयार करणाऱ्या औषध कंपन्या संशोधन आणि विकासावर (Research & Development) ब्रँडेड औषध कंपन्यांइतका प्रचंड खर्च करत नाहीत.

किंमतीचा अपवाद वगळता जेनेरिक औषधे आणि ब्रँडेड औषधे यांच्यात कोणताही फरक नसतो. गुणवत्ता आणि परिणामकारकता या दृष्टीने जेनेरिक औषधे ब्रँडेड औषधांइतकीच चांगली असतात. आपल्या डॉक्टरांकडून जेनेरिक औषधे लिहून न देणे आणि केमिस्टकडून ती न देण्यामागचे एक मोठे कारण म्हणजे त्यांची किंमत कमी असते, त्यामुळे पुरवठा साखळीत (Supply Chain) असलेल्या सर्वांचा नफा कमी होतो. पण हा मॉडेल आपल्या आरोग्य व्यवस्थेला मजबूत करण्याऐवजी लोकांच्या आयुष्यभराच्या बचतीवर घाला घालत आहे.

सध्या 41 अब्ज अमेरिकन डॉलर इतक्या मूल्यास असलेला भारतीय औषधनिर्मिती क्षेत्र 2024 पर्यंत 65 अब्ज डॉलरपर्यंत वाढेल, असा अंदाज आहे. मात्र आपल्या देशातील सर्वात गरीब माणसालाही औषधे परवडत नसतील, तर अशा वाढीचा आपण अभिमान बाळगू शकत नाही.

आश्चर्य म्हणजे भारतीय औषध बाजारात जवळपास 70% हिस्सा जेनेरिक औषधांचा आहे, तर ओव्हर-द-काउंटर (OTC) औषधे आणि पेटंटेड औषधे अनुक्रमे 21% आणि 9% इतका हिस्सा घेतात. आपण आपल्या जेनेरिक औषधांचा मोठा भाग इतर देशांना निर्यात करतो, पण आपल्या देशात मात्र ब्रँडेड औषधांना प्रोत्साहन देतो, ही बाब समजण्यापलीकडची आहे.

जेनेरिक औषधे ऑनलाइन तसेच ओव्हर-द-काउंटर सहज उपलब्ध आहेत. अशाच उपक्रमांपैकी एक म्हणजे झीलॅब फार्मसी (www.zeelabpharmacy.com) ही भारतातील सर्वात मोठी फार्मसी चेन आहे. येथे बाजारात मिळणाऱ्या ब्रँडेड औषधांच्या किमतीपेक्षा तब्बल 90% पर्यंत स्वस्त जेनेरिक औषधे उपलब्ध करून दिली जातात.

आपल्याला बाजारात ही 70% जेनेरिक औषधे फारशी दिसत नाहीत; परंतु डॉक्टर आणि पुरवठा साखळीत सहभागी असलेले इतर सर्वजण प्रामुख्याने ब्रँडेड औषधांचेच प्रमोशन करतात. सौम्य तसेच दीर्घकालीन आजारांनी त्रस्त असलेल्या रुग्णांना डॉक्टर जे औषधे लिहून देतात ती बहुतांश ब्रँडेड असतात. अनेक खऱ्या आयुष्यातील उदाहरणांमध्ये असे दिसून आले आहे की, महागड्या ब्रँडेड औषधांवर सर्व पैसे खर्च झाल्यानंतर रुग्ण आर्थिकदृष्ट्या कोलमडून जातात आणि त्यांना स्वतःचा गैरफायदा घेतल्याची भावना निर्माण होते.

आपली सध्याची आर्थिक आणि आरोग्यविषयक परिस्थिती लक्षात घेता, आपल्या आरोग्य व्यवस्थेच्या उन्नतीबद्दल गंभीरपणे विचार करण्याची हीच योग्य वेळ आहे. जेनेरिक औषधांकडे वळल्यास आपल्या देशातील औषध बाजारात मोठा बदल घडू शकतो. निष्कर्ष असा की, आरोग्य क्षेत्रातील सर्व भागधारकांनी एकत्र येऊन काम केले, तर आपल्या आरोग्य व्यवस्थेत खऱ्या अर्थाने परिवर्तन घडवून आणता येईल.

जेनेरिक आणि ब्रँडेड औषधांमधील मुख्य फरक

दुकानात ठेवलेली जेनेरिक औषधे आणि ब्रँडेड औषधे दिसायला वेगळी असू शकतात; परंतु सर्वात मोठा फरक त्यांच्या किमतीत असतो. खाली मुख्य फरकांचा आढावा दिला आहे:

• किंमत: संशोधन आणि विकासाचा खर्च नसल्यामुळे जेनेरिक औषधे साधारणपणे ब्रँडेड औषधांपेक्षा 50% ते 90% पर्यंत स्वस्त असतात.
• घटकद्रव्ये: जेनेरिक औषधांमध्ये ब्रँडेड औषधांप्रमाणेच तेच सक्रिय घटक (Active Ingredients) आणि तेच डोस असतात.
• देखावा: जेनेरिक औषधांचा रंग, आकार किंवा पॅकेजिंग वेगळे असू शकते; परंतु सक्रिय घटक आणि डोस मात्र तसाच राहतो.
• गुणवत्ता आणि परिणामकारकता: जेनेरिक आणि ब्रँडेड दोन्ही प्रकारची औषधे अमेरिकेची FDA आणि भारताची CDSCO यांसारख्या नियामक संस्थांनी ठरवलेल्या समान सुरक्षा आणि गुणवत्ता निकषांनुसार तपासली जातात.

जेनेरिक औषधे अधिक परवडणारी का असतात?

जेनेरिक औषधांवर ब्रँडेड औषधांप्रमाणे मोठ्या प्रमाणावर संशोधन, विकास आणि मार्केटिंगचा खर्च करावा लागत नाही, म्हणून ती कमी किमतीत उपलब्ध होतात. एखादी औषध कंपनी नवीन औषध विकसित करते तेव्हा ती क्लिनिकल ट्रायल्स (Clinical Trials), पेटंट आणि जाहिरात यावर प्रचंड गुंतवणूक करते. एकदा पेटंटची मुदत संपल्यानंतर इतर कंपन्या हेच औषध त्या संशोधन आणि जाहिरातीच्या खर्चाशिवाय तयार करून विकू शकतात, त्यामुळे त्या औषधाची किंमत कमी ठेवता येते. त्यामुळे जेनेरिक औषधे ग्राहकांसाठी तसेच आरोग्य व्यवस्थेसाठी किफायतशीर पर्याय ठरतात.

जेनेरिक औषधे ब्रँडेड औषधांइतकीच प्रभावी असतात का?

होय, जेनेरिक औषधे त्यांच्या ब्रँडेड पर्यायांइतकीच प्रभावी असतात. जेनेरिक आणि ब्रँडेड औषधांमधील मुख्य फरक त्यांच्या किंमत आणि ब्रँडिंगमध्ये असतो, गुणवत्ता किंवा परिणामकारकतेमध्ये नाही. जेनेरिक औषधांना देखील सुरक्षा, परिणामकारकता आणि गुणवत्ता या सर्व बाबतीत ब्रँडेड औषधांप्रमाणेच नियामक निकष पूर्ण करावे लागतात. त्यामुळे तुम्हाला जेनेरिक औषधांमधूनही ब्रँडेड औषधांइतकेच उपचारात्मक फायदे मिळतात.

जेनेरिक औषधांकडे वळण्याचे फायदे

ब्रँडेड औषधांच्या तुलनेत जेनेरिक औषधे निवडण्याचे अनेक फायदे आहेत:

• खर्चात बचत: सर्वात मोठा फायदा म्हणजे मोठ्या प्रमाणात होणारी बचत. जेनेरिक औषधांमुळे रुग्ण आणि आरोग्य व्यवस्था दोघांचाही मोठा खर्च वाचू शकतो.
• तितकीच परिणामकारकता: जेनेरिक औषधांमध्ये तेच सक्रिय घटक असतात आणि त्यांच्यावरही तेच निकष लागू असतात, त्यामुळे ती ब्रँडेड औषधांइतकीच प्रभावी असतात.
• उपलब्धता वाढते: किंमत कमी असल्यामुळे जेनेरिक औषधे विशेषतः कमी उत्पन्न असलेल्या रुग्णांसाठी आरोग्यसेवा अधिक सुलभ करतात.
• नवीन संशोधनाला चालना: जेनेरिक औषधांचा वापर वाढल्यास एकूण आरोग्य खर्च कमी होतो आणि त्यामुळे नवीन उपचारपद्धती आणि संशोधनासाठी अधिक संसाधने उपलब्ध होऊ शकतात.

भारताच्या आरोग्य व्यवस्थेला जेनेरिक औषधांमुळे होणारे फायदे

प्रचंड जेनेरिक औषध उद्योगामुळे भारताला “जगाची औषधांची पेटी” अशी ओळख मिळाली आहे. देशाच्या औषध बाजारातील 70% पेक्षा जास्त हिस्सा जेनेरिक औषधांचा असल्यामुळे, परवडणारी औषधे उपलब्ध करून देण्यात भारत आघाडीवर आहे. याचा फायदा केवळ भारतातील लोकांनाच नाही, तर जगभरातील कोट्यवधी लोकांना होतो, जे भारतीय जेनेरिक औषधांवर अवलंबून आहेत. जेनेरिक औषधांच्या वापराला प्रोत्साहन देऊन भारत जगभरातील आरोग्यसेवा अधिक परवडणारी करण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.